Samobadanie znamion: metoda ABCDE i regularny przegląd skóry

W skrócie

• ABCDE porządkuje obserwację znamion i podpowiada, które z nich pokazać lekarzowi.[1]
• Obejrzyj całą skórę, także podeszwy, paznokcie i owłosioną głowę.[2]
• Nowa, zmieniająca się lub odmienna od pozostałych plamka wymaga oceny dermatologa.[1]
• Zdjęcia pomagają porównać wygląd i przydają się podczas wizyty u dermatologa.[4]

Zanim spojrzysz na pojedynczy pieprzyk

Zacznij od poznania własnej skóry. Przy pierwszym przeglądzie nie musisz umieć nazwać wszystkich plamek. Chodzi o zauważenie, gdzie są i jak wyglądają. Później łatwiej będzie odpowiedzieć na pytanie: czy ta zmiana już tu była? Według AAD regularne oglądanie skóry pomaga wychwycić miejsca nowe, odmienne albo zmieniające się.[2]

Wybierz jasny pokój, duże lustro i małe lusterko. Przyda się możliwość spokojnego obejrzenia pleców; jeśli chcesz, poproś zaufaną osobę o pomoc. Własna skóra jest najlepszym punktem odniesienia, bo zdjęcia z internetu pokazują wybrane, często wyraźnie zmienione przykłady.

Możesz wpisać przegląd skóry do kalendarza raz w miesiącu, żeby o nim nie zapominać. Terminy wizyt kontrolnych u dermatologa ustala lekarz na podstawie Twojego ryzyka. Niepokojąca zmiana pomiędzy zapisanymi datami jest powodem do wcześniejszego kontaktu.[4]

Pięć liter, pięć rzeczy do opisania

Litery ABCDE pochodzą od angielskich nazw cech zmiany. Można je przełożyć na proste pytania, z którymi łatwiej zgłosić się do gabinetu.[1]

A jak asymetria. Czy po wyobrażonym podziale na pół obie części mają podobny kształt? Zwróć uwagę na nierówne rozłożenie obszarów zmiany. Nie musisz rysować osi ani wyliczać proporcji. Wystarczy zauważyć wyraźną różnicę i pokazać miejsce lekarzowi.

B jak brzegi. Czy granica jest równa, czy postrzępiona, rozmyta lub miejscami trudna do prześledzenia? Kształt plamki oglądaj na niepodrażnionej skórze, bez filtrów fotograficznych. Makijaż i refleks światła potrafią utrudnić porównanie, dlatego zachowaj także ujęcie pokazujące otoczenie.

C jak kolor. Czy w obrębie jednej zmiany widać różne odcienie? Ocenie podlegają nie tylko brąz i czerń. AAD wymienia również obszary czerwone, białe lub niebieskie. Czerniak×Nowotwór złośliwy rozwijający się z komórek barwnikowych. Źródło definicji bywa jednak także jednolity, a nawet różowy, więc kolor to tylko jedna ze wskazówek.[1]

D jak średnica. Często przywołuje się granicę 6 mm, lecz czerniak może być mniejszy. Małą plamkę, która się zmienia lub wygląda nietypowo, też warto pokazać lekarzowi. Pomiar pomaga po prostu opisać rozmiar.[1]

E jak ewolucja, czyli zmiana. Czy plamka rośnie, zmienia kształt lub kolor? Czy zaczęła swędzieć albo krwawić? W rozmowie ważne będzie, od kiedy zauważasz różnicę. Zamiast ogólnego „coś się dzieje”, powiedz na przykład „wcześniej była płaska, teraz wyczuwam zgrubienie”.[1], [3]

Nie musisz spełniać wszystkich pięciu kryteriów. Pojedyncza niepokojąca cecha jest wystarczającym powodem, żeby skonsultować zmianę, a czerniak nie zawsze ma typowy obraz ABCDE.[1]

Przegląd od głowy do stóp

AAD proponuje systematyczne oglądanie kolejnych okolic, z wykorzystaniem luster do miejsc niewidocznych bezpośrednio.[2] Ustal własną kolejność i trzymaj się jej podczas kolejnych przeglądów. Dzięki temu nie skończysz na twarzy i przedramionach, pomijając resztę ciała.

Rozdziel włosy pasmami i obejrzyj skórę głowy. Sprawdź uszy, kark oraz przód szyi. Potem obejrzyj tułów z przodu i z boków, unosząc ręce. Zajrzyj pod pachy, na ramiona i przedramiona, dłonie oraz przestrzenie między palcami. Przy paznokciach zwróć uwagę na nowe lub zmieniające się zabarwienie i pokaż je lekarzowi, nawet jeśli zauważysz je dopiero po zmyciu lakieru.[2], [4]

Plecy i pośladki obejrzysz małym lusterkiem ustawionym naprzeciw dużego. Jeśli potrzebujesz pomocy drugiej osoby, powiedz dokładnie, które miejsce chcesz zobaczyć. Następnie usiądź i obejrzyj uda, podudzia, grzbiety stóp, podeszwy oraz przestrzenie między palcami. Właśnie podeszwy łatwo pominąć, gdy cały przegląd odbywa się na stojąco.[2]

Zmiana barwy paznokcia może mieć różne przyczyny. Przegląd chorób paznokci pomaga uporządkować nazwy problemów, a nowe ciemne pasmo na paznokciu zawsze warto pokazać dermatologowi.[4]

Znamię inne niż sąsiednie

Spójrz także na ogólny wzór swoich znamion. Jeśli większość wygląda podobnie, jedno wyraźnie odmienne miejsce zasługuje na pokazanie. Nie musi być największe. AAD zaleca konsultację zmian różniących się od pozostałych, nawet gdy trudno opisać je wszystkimi punktami ABCDE.[1]

Nie każda plama na plecach jest znamieniem. Inne możliwe przyczyny opisujemy w tekście o plamach na plecach. Na konsultację zabierz informację, czy zmiana jest nowa oraz jak zachowywała się wcześniej. Jeśli nie pamiętasz, powiedz to wprost.

Jak robić zdjęcia, żeby dało się je porównać

Fotografię traktuj jak notatkę do rozmowy z lekarzem. Zrób ujęcie pokazujące lokalizację i drugie z bliższej odległości. Sprawdź ostrość przed odłożeniem telefonu. Zapisz datę oraz miejsce na ciele, na przykład „lewe ramię, od strony pleców”. Przy następnym zdjęciu postaraj się odtworzyć oświetlenie i ustawienie.

Do porównania przyda się naturalny kolor, bez filtra upiększającego. Jeżeli chcesz pokazać rozmiar, umieść obok linijkę bez zasłaniania zmiany. Zbliżenie zrób bez uciskania fotografowanego miejsca. Zachowaj oryginał pliku; porównanie mocno powiększonych, skompresowanych zrzutów bywa po prostu nieczytelne.

Zdjęcie nie pokaże tego samego co dermatoskop. Ocenę wykonuje lekarz, a w razie podejrzenia nowotworu rozpoznanie wymaga badania materiału tkankowego.[4] Jeśli zdjęcie wyszło nieostre, zrób nowe, ale nie czekaj z umówieniem wizyty. Idealne ujęcie nie jest warunkiem konsultacji.

Zapis obserwacji bez zgadywania rozpoznania

Do notatki wpisz to, co rzeczywiście widzisz. „Ciemniejsza plamka przy lewym kolanie, zauważona dziś” jest użyteczniejsza niż „na pewno czerniak” albo „zwykły pieprzyk”. Oddziel zauważenie zmiany od momentu jej powstania. Jeśli pierwszy raz obejrzałeś plecy po dłuższej przerwie, możesz nie wiedzieć, od kiedy plamka tam jest. Ta niepewność też jest informacją dla lekarza.

Przy porównywaniu pokaż lekarzowi zdjęcie, na którym zauważyłeś różnicę, oraz opisz warunki, jeśli są inne: po urlopie, po zadrapaniu albo w mocnym świetle łazienki. Przy różnym świetle ocena rzeczywistej zmiany wyglądu może być trudna. Można to omówić na badaniu, a w razie potrzeby lekarz obejrzy zmianę dermatoskopem.[4]

Przy wielu znamionach wygodna jest prosta mapa ciała z oznaczeniem miejsc. Nie trzeba nadawać numeru każdej piegowej plamce. Zacznij od lokalizacji tych zmian, o które chcesz zapytać. Listę przygotuj przed wejściem do gabinetu, żeby podczas rozmowy nie pominąć miejsca schowanego pod ubraniem. Intymne fotografie przekazuj wyłącznie bezpiecznym kanałem uzgodnionym z poradnią.

Kiedy do lekarza

Umów konsultację, gdy znamię zmienia rozmiar, kształt lub barwę, swędzi, boli, krwawi albo pokrywa się strupem. Tak samo potraktuj nowe nietypowe miejsce, które nie znika, oraz zmianę inną od pozostałych.[1], [3] Przy szybko zachodzących zmianach zaznacz to podczas zapisu. Niepokojący objaw jest powodem do wcześniejszej konsultacji, niezależnie od daty w kalendarzu.

Nie próbuj wypalać, zamrażać ani ścierać podejrzanej zmiany w domu. Najpierw potrzebna jest ocena medyczna. Badanie całej skóry może być potrzebne także wtedy, gdy zgłaszasz tylko jedną plamkę.[4]

Krótka lista przed badaniem skóry

• Od kiedy widzisz zmianę i co konkretnie się zmieniło?
• Czy miejsce swędzi, boli lub krwawi bez wyraźnego urazu?
• Czy zachowały się wcześniejsze zdjęcia albo wyniki usuniętych zmian?
• Czy Ty lub bliscy krewni mieliście czerniaka?
• Jak często powinny odbywać się Twoje dalsze kontrole?

Ustal też, z jakimi zmianami masz zgłosić się wcześniej. Po wizycie zapisz zalecenia osobno od własnych obserwacji. Wtedy podczas następnego przeglądu łatwo sprawdzisz, które miejsca lekarz zalecił kontrolować i jaki termin podał.[4]